Otizm spektrum bozukluÄŸu, doÄŸuÅŸtan gelen ya da yaÅŸamın ilk yıllarında ortaya çıkan karmaşık bir nöro-geliÅŸimsel farklılıktır.
Otizmin, beynin yapısını ya da iÅŸleyiÅŸini etkileyen bazı sinir sistemi sorunlarından kaynaklandığı düÅŸünülmektedir. Bu metinde otizm spektrum bozukluÄŸu için kullanım kolaylığı nedeniyle zaman zaman otizm terimi kullanılmıştır.
Otizm Spektrum BozukluÄŸunun Nedeni Nedir?
Bugün, otizm spektrum bozukluÄŸuna neyin neden olduÄŸu bilinmemekle birlikte genetik temelli olduÄŸuna iliÅŸkin bulgular vardır. Ancak hangi gen ya da genlerin sorumlu olduÄŸu henüz bilinmemektedir. Çevresel faktörlerin de otizme yol açabildiÄŸine iliÅŸkin görüÅŸler vardır. Hem genetik temellerin hem de çevresel faktörlerin etkileri üzerine çok sayıda araÅŸtırma yapılmaktadır.
Otizmin çocuk yetiÅŸtirme özellikleriyle ya da ailenin ekonomik koÅŸullarıyla hiçbir iliÅŸkisi yoktur; bu nedenle otizm spektrum bozukluÄŸunu her çeÅŸit toplumda, farklı coÄŸrafyalarda, ırkta ve ailede rastlanmaktadır.
Erken TeÅŸhisin Önemi
· BaÅŸkalarıyla göz teması kurmuyorsa,
· İsmini söylediÄŸinizde bakmıyorsa,
· Söyleneni iÅŸitmiyor gibi davranıyorsa,
· Parmağıyla istediÄŸi ÅŸeyi göstermiyorsa,
· Oyuncaklarla oynamayı bilmiyorsa,
· Akranlarının oynadığı oyunlara ilgi göstermiyorsa,
· Bazı sözleri tekrar tekrar ve iliÅŸkisiz ortamlarda söylüyorsa,
· KonuÅŸmada akranlarının gerisinde kalmışsa,
· Sallanmak, çırpınmak gibi garip hareketleri varsa,
· Aşırı hareketli, hep kendi bildiÄŸince davranıyorsa,
· Gözleri bir ÅŸeye takılıp kalıyorsa,
· Bazı eÅŸyaları döndürmek, sıraya dizmek gibi sıra dışı hareketler yapıyorsa,
· Günlük yaÅŸamındaki düzen deÄŸiÅŸikliklerine aşırı tepki veriyorsa,
Otizm açısından deÄŸerlendirme yapmak gerekir. Erken tanı ve doÄŸru bir eÄŸitim yöntemi ile yoÄŸun olarak eÄŸitim alan çocukların yaklaşık yüzde ellisinde otizmin belirtileri kontrol altına alınabilmekte, geliÅŸim saÄŸlanabilmekte, büyük ilerleme kaydedilmekte ve hatta bazı otizmli çocukların ergenlik yaşına geldiklerinde diÄŸer arkadaÅŸlarından farkı kalmayabilmektedir.
Otizm tüm ırklarda, etnik gruplarda ya da sosyal statüsü farklı gruplarda görülebileceÄŸi, ailenin gelir durumu, yaÅŸam biçimi ve eÄŸitim düzeyi ile otizm spektrum bozukluÄŸu arasında bir baÄŸ olmadığı vurgulanmaktadır.
Cinsiyetle iliÅŸkili olarak farklı görülme sıklığı bilgileri bulunmasına raÄŸmen, ortak görüÅŸ, erkeklerde kızlardan daha fazla görüldüÄŸüdür.
Otizm tanısı alan çocukların çoÄŸunda deÄŸiÅŸik derecelerde öÄŸrenme güçlüÄŸü ve zeka geriliÄŸi de görülebilir.
Otizm, tüm dünyada olduÄŸu gibi ülkemizde de son yıllarda adı çok sık duyulan bir özel eÄŸitim kategorisidir. Otizm terimi, zaman içinde yerini, otizm spektrum bozuklukları (ASD – autism spectrum disorders) terimine bırakmıştır. Otizm spektrum bozukluÄŸu kavramı ile iliÅŸkili belli baÅŸlı olgular ÅŸöyle sıralanabilir;
· Otizm spektrum bozukluÄŸunun nörolojik nedenlerden kaynaklandığı sanılmaktadır. Otizm spektrum bozukluÄŸu tanılı bireylerin önemli bir bölümünde (yaklaşık %35), beyindeki anormal elektrik hareketlerine baÄŸlı olarak; nöbet, istemsiz hareketler, bilinç yitimi vb. nörolojik sorunlar da görülebilir.
· Otizm spektrum bozukluÄŸu bir ruh hastalığı deÄŸildir; ancak, belirtileri bazı ruh hastalıklarını çaÄŸrıştırabilir.
· Yapılan bilimsel araÅŸtırmalar, otizm spektrum bozukluÄŸunun çocuk yetiÅŸtirme özellikleriyle ya da ailenin sosyo-ekonomik özellikleriyle iliÅŸkisi olmadığını göstermiÅŸtir.
· Otizm spektrum bozukluÄŸunun kalıtsal olabileceÄŸi yönünde bulgular vardır; ancak, buna yol açan gen ya da genler henüz bulunmuÅŸ deÄŸildir.
· Önceki yıllarda otizm spektrum bozukluÄŸunun görülme oranının 500’de bir olduÄŸu kabul edilirken, son verilere göre, otizm spektrum bozukluÄŸunun yaklaşık her 59 çocuktan birini etkilediÄŸi düÅŸünülmektedir. Ayrıca, erkeklerdeki yaygınlığı kızlardan 4,3 kat fazladır.
· Sanıldığının aksine, otizm spektrum bozukluÄŸu tanılı bireylerin çoÄŸunda, farklı düzeylerde zeka geriliÄŸi görülür. Ayrıca, zeka testlerinde, belli alanlar, diÄŸer alanlara kıyasla çok daha geri çıkabilir.
· Otizm spektrum bozukluÄŸu tanılı bireylerin pek azında (yaklaşık %10), çok güçlü bellek, müzik yeteneÄŸi vb. üstün özelliklere rastlanır.
Amerikan Psikiyatri BirliÄŸi’nin yayımladığı kılavuza (DSM-V’e) göre Otizm, “Otizm Açılımı Kapsamında Bozukluk” olarak adlandırılıp, iki alandaki yetersizlikle kendini göstermektedir (APA, 2013):
1) Toplumsal İletiÅŸim ve EtkileÅŸimde Güçlükler
· İliÅŸki kurma ve sürdürmede zorlanma
· Göz kontağı kuramama
· Duyguları ifade edememe
· EtkileÅŸim baÅŸlatma ve sürdürmede zorlanma
2) Sınırlı-Yineleyici Davranış Örüntüler (Tekrarlayıcı Davranışlar)
· Basmakalıp ve tekrarlayıcı motor hareketler
· Aynılıkta ısrar, rutine sıkı baÄŸlılık
· Sınırlı ve yoÄŸun ilgi alanı
· Duyusal az veya çok uyarılma